Havana’nın Yaslı Gökyüzü: Cubana de Aviación Uçuş 972 ve 112 Hayatın Sona Erişi

Havacılık tarihi, ne yazık ki sadece teknolojik gelişmelerle ve kıtaları birbirine bağlayan başarı hikayeleriyle değil, aynı zamanda yürekleri dağlayan, geride cevaplanması zor sorular ve dinmeyen acılar bırakan trajedilerle de doludur. Bugün kaleme aldığım bu satırlar, Karayipler’in kalbi Küba’da yaşanan, modern zamanların en sarsıcı havacılık felaketlerinden birine, Cubana de Aviación 972 sefer sayılı uçuşa adanmıştır. 18 Mayıs 2018 tarihi, Havana için sıradan, güneşli ve nemli bir Cuma günü olarak başlamıştı; ancak öğle saatlerinde José Martí Uluslararası Havalimanı’ndan yükselen kara dumanlar, bir ulusun hafızasına kazınacak karanlık bir dönemin başlangıcı oldu.

112 insanın hayatını kaybettiği bu elim kaza, sadece teknik bir başarısızlık değil, aynı zamanda bir dizi ihmaller zincirinin, ekonomik zorlukların ve havacılık endüstrisindeki denetim eksikliklerinin acı bir faturasıydı. Olayın yaşandığı günü ve sonrasındaki süreci bir havacılık tutkunu ve bir yazar olarak incelediğimde, karşımıza çıkan tablonun sadece düşen bir metal yığınından ibaret olmadığını görüyorum. Bu hikaye, eve dönmek isteyen yolcuların, yıllanmış bir uçağın ve trajik bir sonun hikayesidir.

Kiralık Kanatlar: Global Air ve Boeing 737-200

Kazanın anatomisini anlamak için önce uçağın kendisine ve ait olduğu filoya bakmak gerekir. Küba’nın ulusal havayolu şirketi Cubana de Aviación, yıllardır Amerika Birleşik Devletleri’nin ambargosu ve ekonomik zorluklar nedeniyle filosunu yenilemekte ve bakımını yapmakta güçlük çekiyordu. Kendi uçaklarının birçoğu yerde yatarken, şirket uçuş operasyonlarını sürdürebilmek için “Wet Lease” adı verilen bir yöntemle, yani mürettebatı ve bakımıyla birlikte başka şirketlerden uçak kiralama yoluna gidiyordu. 972 sefer sayılı uçuş için kiralanan uçak, Meksikalı charter şirketi Global Air’e (Aerolíneas Damojh olarak da bilinir) aitti.

Söz konusu uçak, XA-UHZ tescilli bir Boeing 737-200 idi. Havacılık dünyasında “Jurrasic Jet” olarak adlandırılabilecek kadar eski, 1979 üretimi bir modeldi. Yaklaşık 40 yaşındaki bu uçak, gökyüzünde geçirdiği onca yılın yorgunluğunu gövdesinde taşıyordu. Ancak yaşlı uçaklar, bakımları eksiksiz yapıldığı sürece güvenli kabul edilir. Sorun, uçağın yaşından ziyade, işletmecisi olan Global Air’in sicilindeydi. Daha önce Guyana ve Şili gibi ülkelerde güvenlik ihlalleri ve bakım eksiklikleri nedeniyle operasyonları durdurulmuş bir şirketten bahsediyoruz. Küba’nın içinde bulunduğu lojistik sıkışıklık, onları belki de hiç çalışılmaması gereken bir şirketle iş birliğine itmişti. Bu karar, ne yazık ki 112 cana mal olacak zincirleme reaksiyonun ilk halkasıydı.

Kalkış ve O Meşum Saniyeler

18 Mayıs 2018, saatler 12:00’yi gösterirken Havana José Martí Uluslararası Havalimanı’nda yolcu alımı tamamlanmıştı. Uçakta 107 yolcu ve tamamı Meksikalı olan 6 mürettebat bulunuyordu. Hedef, Küba’nın doğusundaki Holguín şehriydi. Yolcuların çoğu eve dönen Kübalılardı; aralarında turistler, öğrenciler, çocuklu aileler ve hatta Evanjelik kilisesine mensup bir grup papaz da vardı. Herkes kemerlerini bağlamış, yaklaşık bir saat sürecek kısa bir uçuşun hazırlığını yapıyordu.

Saat 12:08’de kule kalkış iznini verdi. Motorlar tam güce geçti ve Boeing 737 pistte hızlanmaya başladı. Tekerlekler yerden kesildiğinde her şey normal görünüyordu. Ancak saniyeler sonra, yerçekimi ve fizik kuralları acımasız yüzünü gösterdi. Uçak tırmanışa geçtiği anda burnunu aşırı derecede yukarı kaldırdı. Havacılık terminolojisinde “Yüksek Hücum Açısı” (High Angle of Attack) denilen bu durum, uçağın kanatları üzerindeki hava akışının bozulmasına ve kaldırma kuvvetinin kaybolmasına neden oldu. Bu fenomene “Stall” (tutunma kaybı) denir. Dev metal kuş, havada asılı kalamadı.

Yerden sadece birkaç yüz metre yükseklikteyken, uçak sağa doğru yattı ve kontrolsüz bir şekilde irtifa kaybetti. Havalimanının hemen yanındaki Santiago de las Vegas bölgesindeki bir tarım arazisine ve ağaçlık alana çakıldı. Çarpmanın etkisiyle uçak parçalandı ve tonlarca jet yakıtı alev alarak devasa bir ateş topu oluşturdu. Görgü tanıkları, uçağın kalkıştan hemen sonra garip hareketler yaptığını ve motor sesinde bir anormallik hissetmediklerini, ancak uçağın tırmanamadığını dehşet içinde izlediklerini belirttiler.

Enkaz Alanı ve Kurtarma Mücadelesi

Olay yerine ilk ulaşanlar, çevredeki çiftçiler ve yerel halk oldu. Manzara kıyameti andırıyordu. Parçalanmış gövde, yanan koltuklar ve etrafa saçılmış kişisel eşyalar… İtfaiye ve sağlık ekipleri dakikalar içinde olay yerine intikal etse de, yangının şiddeti müdahaleyi zorlaştırıyordu. Enkazın dumanı Havana’nın merkezinden bile görülebiliyordu.

İlk anlarda enkazdan dört kişi sağ olarak çıkarıldı. Bu, böylesine şiddetli bir kazada mucizevi bir durumdu. Ancak bu umut ışığı ne yazık ki kısa sürdü. Kurtarılanlardan biri hastaneye ulaşamadan, diğer ikisi ise hastanede verdikleri yaşam mücadelesini kaybederek hayata veda etti. Geriye sadece tek bir kişi kalacaktı: Mailén Díaz Almaguer.

Kazada toplam 112 kişi hayatını kaybetti. Bu sayı, Küba sivil havacılık tarihinin en ölümcül ikinci kazası olarak kayıtlara geçti (1989’daki İlyuşin İl-62 kazasından sonra). Ölenlerin kimlik tespiti günler sürdü. Ailelerin hastane ve adli tıp önündeki bekleyişi, Küba halkının kolektif bir yasa bürünmesine neden oldu. Ülke genelinde bayraklar yarıya indirildi, ulusal yas ilan edildi.

Soruşturma Raporu ve İnsan Hatası Gerçeği

Kazadan sonra herkesin aklındaki soru aynıydı: Neden? Uçak neden düştü? Motor mu patladı? Bir sabotaj mı vardı? Yoksa metal yorgunluğu mu? Kara kutular (Kokpit Ses Kayıt Cihazı ve Uçuş Veri Kayıt Cihazı) enkazdan çıkarılarak analiz edilmek üzere ABD’ye gönderildi. Küba Sivil Havacılık Enstitüsü (IACC), Meksika havacılık otoriteleri ve Boeing’den uzmanların katıldığı kapsamlı bir soruşturma başlatıldı.

Yaklaşık bir yıl süren incelemelerin ardından Eylül 2019’da nihai rapor açıklandı. Rapor, teknik bir arızadan ziyade, bir dizi insan hatasına işaret ediyordu. Bulgulara göre, uçağın ağırlık ve denge hesaplamalarında ciddi hatalar yapılmıştı. Uçak, kalkış ağırlığı sınırlarına yakındı ancak daha da önemlisi, yük dağılımı uçağın ağırlık merkezini (Center of Gravity) etkileyecek şekilde yapılmıştı.

Raporun en can alıcı noktası ise pilotaj hatasıydı. Mürettebat, kalkış sırasında uçağın burnunu olması gerekenden çok daha dik bir açıyla kaldırmıştı. Bu dik tırmanış açısı, uçağın aerodinamik yapısının bozulmasına ve süratsiz kalarak “stall” olmasına yol açmıştı. Sensörler veya mekanik sistemlerde, kazaya neden olacak bir arıza tespit edilemedi. Yani, 40 yaşındaki Boeing 737-200, mekanik olarak uçabilecek durumdaydı; onu düşüren şey, kokpit içindeki kararlar ve operasyonel disiplinsizlikti.

Bu rapor, Meksikalı şirket Global Air’in eğitim standartlarını ve operasyonel prosedürlerini de tartışmaya açtı. Eski çalışanların ve pilotların, şirketin güvenlik standartlarını ihlal ettiğine, yedek parça eksikliği yaşandığına ve pilotların yorgun uçurulduğuna dair iddiaları basına yansıdı. Meksika otoriteleri, kazadan kısa bir süre sonra şirketin lisansını askıya aldı.

Tek Başına Bir Hayatta Kalma Savaşı: Mailén Díaz Almaguer

Bu trajedinin ortasında, insan iradesinin ve tıbbın sınırlarının zorlandığı bir hikaye parladı: Mailén Díaz Almaguer. Kazadan sağ kurtulan tek kişi olan Mailén, o sırada henüz 19 yaşındaydı. Enkazdan çıkarıldığında durumu kritikti; omurilik yaralanması, ciddi yanıklar, kırıklar ve enfeksiyon riskiyle karşı karşıyaydı.

Mailén’in hayatta kalma mücadelesi aylarca sürdü. Kübalı doktorlar, onu yaşatmak için sayısız ameliyat gerçekleştirdi. Bacağını kaybetti, aylarca yoğun bakımda kaldı ve tekerlekli sandalyeye bağımlı hale geldi. Ancak zihinsel ve fiziksel olarak verdiği savaş, onu Küba halkı için bir umut sembolü haline getirdi. Kazada kocasını kaybetmiş olması ise hikayesinin en acı tarafıydı. Mailén, hayatta kalmanın verdiği yükü ve kaybettiği sevdiklerinin acısını taşıyarak, bu felaketin yaşayan tek tanığı olarak hayatına devam ediyor. Onun varlığı, hem bir mucizeyi hem de o gün kaybedilen 112 canın ağırlığını temsil ediyor.

Çıkarılan Dersler

Cubana de Aviación Flight 972 kazası, havacılıkta “kaza geliyorum demez, ihmal davet eder” sözünün acı bir kanıtıdır. Ekonomik ambargoların veya mali zorlukların, uçuş güvenliğinden ödün verilmesi için bir bahane olamayacağını tüm dünyaya göstermiştir. Bir havayolu şirketinin, kiraladığı uçağın ve ekibin geçmişini, standartlarını ve yetkinliğini denetlemesi hayati önem taşır. Eğer Global Air’in geçmişteki şaibeli kayıtları ve güvenlik açıkları daha ciddiye alınsaydı, belki de o uçak o gün hiç havalanmayacak ve 112 insan bugün aramızda olacaktı.

Havacılık kuralları ne yazık ki kanla yazılmıştır. 18 Mayıs 2018’de Havana’da dökülen kanlar, denetim mekanizmalarının sıkılaştırılması, pilot eğitimlerinin standartlaştırılması ve eskiyen filoların risk analizlerinin daha doğru yapılması gerektiğini bir kez daha hatırlattı. Bugün o tarlada, hayatını kaybedenlerin anısına bir sessizlik hakim olsa da, 972 sefer sayılı uçuşun hikayesi, havacılık derslerinde ve o günü yaşayanların kalbinde, unutulmaması gereken bir uyarı levhası olarak asılı durmaya devam edecek. Kaybettiğimiz tüm canların anısına saygıyla.